Kleurpigmenten
Kleurpigmenten bij vogels
Carotenoïden in de natuur en in het verenkleed van onze vogels
De kleurrijke wereld van vogels fascineert al eeuwenlang zowel natuurliefhebbers als vogelkwekers. Vooral voor kwekers van kleurkanaries en Europese cultuurvogels is kennis over kleurpigmenten van groot belang. Niet alleen om de vogels gezond te houden, maar ook om hun natuurlijke kleur optimaal tot uiting te laten komen, bijvoorbeeld voor tentoonstellingen.
Hoewel er veel geschreven is over verenstructuur, voeding en opkleurmethoden, is er nog altijd behoefte aan een beter begrip van de biologische oorsprong van kleurpigmenten. Wanneer kwekers begrijpen waar kleuren vandaan komen en hoe vogels pigmenten verwerken, kunnen zij hun voeding en kweekmethoden beter afstemmen op de behoeften van hun vogels.
Een belangrijk uitgangspunt is dat niet elke vogelsoort dezelfde pigmenten gebruikt. De pigmenten in kanaries verschillen bijvoorbeeld sterk van die in papegaaien.
- Kanaries en veel andere zangvogels danken hun kleuren voornamelijk aan carotenoïden.
- Papegaaien en andere kromsnavels hebben een geheel ander pigment: psittacofulvinen.
Deze pigmenten worden op een andere manier gevormd en verwerkt in het lichaam.
Wat zijn carotenoïden?
Carotenoïden vormen een grote groep natuurlijke pigmenten die vooral verantwoordelijk zijn voor gele, oranje en rode kleuren in planten en dieren.
De naam carotenoïde is afgeleid van het Engelse woord carrot (wortel). De pigmenten werden namelijk in de 19e eeuw voor het eerst geïsoleerd uit wortelen.
Tegenwoordig zijn meer dan 600 verschillende carotenoïden bekend in de natuur.
Deze pigmenten komen vooral voor in:
- planten
- algen
- bacteriën
- sommige schimmels
Planten produceren carotenoïden als onderdeel van het fotosyntheseproces. Ze beschermen het chlorofyl tegen schade door intens zonlicht en spelen een rol bij de energieoverdracht tijdens fotosynthese.
Dieren – en dus ook vogels – kunnen carotenoïden niet zelf aanmaken. Zij moeten deze stoffen via hun voeding opnemen.
Na opname worden carotenoïden in het lichaam gebruikt voor:
- kleuring van veren
- kleuring van huid en snavel
- opslag in vetweefsel
- antioxidatieve bescherming
- vorming van vitamine A
Bij vogels worden carotenoïden vaak opgeslagen in:
- veren
- huid
- vetweefsel
- eieren
Twee hoofdgroepen carotenoïden
Carotenoïden worden meestal verdeeld in twee grote groepen:
1. Xanthofylen
Xanthofylen bevatten zuurstof in hun molecuulstructuur.
Ze zorgen vooral voor gele tinten.
Bekende xanthofylen zijn:
- luteïne
- zeaxanthine
- canary xanthophyll A
- canary xanthophyll B
2. Carotenen
Carotenen bevatten geen zuurstof en geven meestal oranje tot roodachtige kleuren.
Bekende carotenen zijn:
- beta-caroteen
- cryptoxanthine
- astaxanthine
Veel carotenen kunnen in het lichaam worden omgezet in vitamine A, wat essentieel is voor:
- groei
- vruchtbaarheid
- immuunsysteem
- gezichtsvermogen
Carotenoïden in het verenkleed van vogels
Verschillende vogelsoorten gebruiken verschillende carotenoïden in hun veren.
Enkele voorbeelden uit de natuur:
- Rode kanaries bevatten vooral canthaxanthine in hun veren
- Goudvinken krijgen hun rode borst door adonirubine
- Distelvinken hebben zelfs meerdere verschillende rode pigmenten in hun masker
Sommige vogelsoorten kunnen carotenoïden chemisch omzetten.
Bijvoorbeeld:
- bepaalde kardinalen zetten gele luteïne om in rode pigmenten
- sommige tropische zangvogels kunnen zeaxanthine omzetten in astaxanthine
Deze omzettingen gebeuren met behulp van enzymen in het lichaam van de vogel.
Dit verklaart waarom dezelfde voeding bij verschillende vogelsoorten tot andere kleuren kan leiden.
Luteïne: een belangrijk geel pigment
Een van de belangrijkste carotenoïden voor vogels is luteïne.
De naam komt van het Latijnse woord luteus, wat “geel” betekent.
Luteïne komt voor in veel planten, waaronder:
- boerenkool
- spinazie
- paprika
- maïs
- broccoli
- groene bladgroenten
Een bijzonder rijke bron van luteïne zijn Tagetes-planten (Afrikaantjes). Extracten hiervan worden veel gebruikt als natuurlijke kleurstof in vogelvoeding.
Functie van luteïne
Luteïne speelt een rol bij:
- gele kleuring van veren
- antioxidatieve bescherming
- ondersteuning van het immuunsysteem
- bescherming van de ogen
Bij mensen komt luteïne voor in de macula van het oog (gele vlek), waar het het netvlies beschermt tegen schadelijk licht.
Luteïne bij vogels
Bij vogels komt luteïne niet alleen voor in veren, maar ook in:
- eidooiers
- huid
- vetweefsel
De intensiteit van de kleur hangt sterk af van de hoeveelheid pigment in de veer.
Wetenschappelijke analyses met spectrofotometrie hebben aangetoond dat:
hoe meer carotenoïden in de veer worden opgeslagen, hoe intensiever de kleur wordt.
In de natuur verkrijgen vogels luteïne via hun voeding, bijvoorbeeld uit:
- zaden
- bladeren
- vruchten
- insecten
Gele pigmenten bij kanaries
Bij gele kanaries spelen vooral twee specifieke pigmenten een rol:
- Canary xanthophyll A
- Canary xanthophyll B
Deze pigmenten geven het typische heldere kanariegeel.
Voor een goede kleuring van jonge vogels kan het nuttig zijn om carotenoïde-rijke voeding te geven, bijvoorbeeld:
- bladgroenten
- natuurlijke pigmentbronnen
- speciale kleurvoeders
Bij sommige kanariestammen komt het voor dat de vleugelpennen minder goed kleuren. Mogelijk speelt hierbij een tekort aan bepaalde enzymen een rol, hoewel dit nog niet volledig wetenschappelijk bewezen is.
Bijzondere regels bij mozaïekkanaries
Bij mozaïekkanaries moet men voorzichtig zijn met carotenoïde-rijke voeding in de eerste levensweken.
Te veel pigment kan leiden tot:
- ongewenste kleur in het lichaam
- vervaging van het mozaïekpatroon
Daarom adviseren veel kwekers om gedurende de eerste 4 tot 6 weken:
- geen bladgroenten te geven
- beperkt eivoer te gebruiken
- pigmentrijke zaden te vermijden
Astaxanthine: het flamingopigment
Een bijzonder carotenoïde is astaxanthine.
Dit pigment staat bekend als het pigment van:
- flamingo’s
- zalm
- garnalen
Astaxanthine wordt geproduceerd door micro-algen zoals:
Haematococcus pluvialis
Via kleine kreeftachtigen komt het pigment uiteindelijk in de voedselketen terecht.
Flamingo’s krijgen hun roze kleur doordat zij:
- algen
- kleine kreeftachtigen
- plankton
eten die rijk zijn aan astaxanthine.
In de aquacultuur wordt astaxanthine ook gebruikt om zalm en forel hun roze kleur te geven.
Carotenoïden en gezondheid
Naast hun rol in kleuring hebben carotenoïden ook belangrijke gezondheidsfuncties.
Ze werken onder andere als:
- antioxidanten
- bescherming tegen vrije radicalen
- ondersteuning van het immuunsysteem
- voorlopers van vitamine A
Voor vogels betekent dit dat carotenoïden niet alleen belangrijk zijn voor kleur, maar ook voor algemene gezondheid en vruchtbaarheid.
Natuurlijke bronnen van carotenoïden voor vogels
Enkele natuurlijke bronnen van carotenoïden zijn:
Groenten
- boerenkool
- spinazie
- broccoli
- paprika
- wortel
Zaden en planten
- maïs
- graszaden
- tagetes (afrikaantjes)
Algen en micro-organismen
- spirulina
- haematococcus
Deze bronnen worden vaak gebruikt in:
- vogelvoeders
- kleurvoeders
- voedingssupplementen
Belangrijk voor kwekers
Voor kwekers van kanaries is het belangrijk om te begrijpen dat kleur afhankelijk is van drie factoren:
1. Genetica
De erfelijke aanleg bepaalt of een vogel pigment kan opnemen en opslaan.
2. Voeding
De juiste pigmentbronnen moeten aanwezig zijn in het dieet.
3. Stofwisseling
De vogel moet de pigmenten kunnen verwerken en transporteren naar de veren.
Wanneer één van deze factoren ontbreekt, zal de kleur minder intens zijn.
Conclusie
Carotenoïden spelen een centrale rol in de prachtige kleuren van veel vogelsoorten. Voor kanariekwekers is het essentieel om te begrijpen dat deze pigmenten niet door vogels zelf worden geproduceerd, maar uit de voeding moeten komen.
Door kennis van:
- pigmentsoorten
- natuurlijke bronnen
- genetische factoren
kunnen kwekers hun vogels niet alleen gezonder houden, maar ook hun kleurkwaliteit verbeteren.
De wetenschap rond kleurpigmenten blijft zich ontwikkelen, en nieuwe inzichten helpen ons steeds beter te begrijpen hoe de indrukwekkende kleuren van vogels ontstaan.
Henk Adriani